Γνωστικισμός
Ο Γνωστικισμός ως θρησκευτικό-φιλοσοφικό ρεύμα της ύστερης αρχαιότητας
´Ο Γνωστικισμός αποτελεί ένα από τα πιο σύνθετα και πολυδιάστατα θρησκευτικο-φιλοσοφικά φαινόμενα της ύστερης αρχαιότητας. Εμφανίζεται κυρίως κατά τον 2ο μ.Χ. αιώνα στον χώρο της ελληνιστικής διασποράς και δεν συγκροτείται ως ενιαίο σύστημα, αλλά ως ένα μωσαϊκό δοξασιών, μύθων και σωτηριολογικών προτάσεων, οι οποίες αντλούν στοιχεία από την ελληνική φιλοσοφία, τον ιουδαϊσμό, τις ανατολικές και αιγυπτιακές θρησκείες. ´
Κεντρικός άξονας της γνωστικής σκέψης είναι η πεποίθηση ότι ο κόσμος της ύλης βρίσκεται σε ριζική αντίθεση προς τον κόσμο του πνεύματος. Ο υλικός κόσμος δεν θεωρείται δημιούργημα του υπέρτατου και αγαθού Θεού, αλλά προϊόν ενός κατώτερου και ελλιπούς όντος, του Δημιουργού, γεγονός που οδηγεί σε μια έντονα απαισιόδοξη θεώρηση της κοσμικής πραγματικότητας. Η ύλη ταυτίζεται με το κακό και νοείται ως φυλακή μέσα στην οποία είναι εγκλωβισμένος ο θείος σπινθήρας του ανθρώπινου πνεύματος.
Ανθρωπολογία & Σωτηριολογία του γνωστικού συστήματος
´Η σωτηρία δεν επιτυγχάνεται μέσω της πίστης, της εκκλησιαστικής ζωής ή των μυστηρίων, αλλά μέσω της γνώσεως, η οποία δεν έχει απλώς γνωσιολογικό ή διανοητικό χαρακτήρα. Πρόκειται για αποκαλυπτική και σωτηριολογική γνώση, που φωτίζει τον άνθρωπο ως προς την αληθινή του προέλευση, την πτώση του στον κόσμο της ύλης και την τελική του επιστροφή στην Αλήθεια. Η γνώση αυτή προσφέρεται από έναν θεϊκό μεσολαβητή. Στον χριστιανικό γνωστικισμό ο ρόλος αυτός αποδίδεται στον Χριστό, ο οποίος όμως νοείται όχι ως πραγματικά σαρκωμένος Λόγος, αλλά συχνά με δοκητικό τρόπο.
´Στο επίπεδο της ανθρωπολογίας, οι γνωστικοί υιοθετούν μια τριχοτομική αντίληψη του ανθρώπου (ύλη – ψυχή – πνεύμα). Το σώμα και η άλογη ψυχή ανήκουν στον κόσμο της ύλης και των παθών, ενώ το πνεύμα αποτελεί το μόνο στοιχείο που έχει συγγένεια με το θείο. Με βάση αυτή τη διάκριση, οι άνθρωποι χωρίζονται σε «πνευματικούς», «ψυχικούς» και «σαρκικούς», με τη σωτηρία να αφορά αποκλειστικά τους πρώτους. ´Ο γνωστικός Μύθος της Πτώσεως, ο οποίος και ερμηνεύει την τωρινή κατάσταση του ανθρώπου.
Στάση απέναντι στον Ιδρυματικό Χριστιανισμό
´Οι γνωστικοί αμφισβητούν ευθέως την εκκλησιαστική ιεραρχία, θεωρώντας ότι η αυθεντία των επισκόπων και του κλήρου στηρίζεται σε εξωτερικούς θεσμούς και όχι στην αυθεντική πνευματική γνώση. Η Εκκλησία αντιμετωπίζεται ως φορέας μιας κατώτερης, «ψυχικής» πίστης, ανίκανης να οδηγήσει στη σωτηρία χωρίς την εσωτερική αποκάλυψη της γνώσεως. ´Η ιδρυματική Εκκλησία κατατάσσεται κυρίως στους «ψυχικούς», δηλαδή σε εκείνους που αρκούνται στην πίστη και στα μυστήρια, χωρίς να φτάνουν στην πλήρη γνώση της αλήθειας, η Εκκλησία θεωρείται ανίκανη να οδηγήσει τον άνθρωπο στην πλήρη πνευματική αποκατάσταση και ένωση με το θείο.
Απόρριψη των
Μυστηρίων στα Γνωστικά Απόκρυφα
´Οι Γνωστικοί, απορρίπτοντας την εξωτερική θεσμική σωτηριολογία, ισχυρίζονταν ότι η σωτηρία δεν επιτυγχάνεται μέσω υλικών πράξεων ή εκκλησιαστικών μυστηρίων, αλλά μέσω της αφύπνισης του πνεύματος και της γνώσης. Έτσι, τελετές όπως το βάπτισμα με νερό ή η Θεία Ευχαριστία υποβαθμίζονται ως ανίκανες αφ' εαυτές να προσφέρουν λύτρωση – αν λείπει η αληθινή γνώση. ´
Στα κείμενα του Nag Hammadi, συναντούμε έντονη κριτική ειδικά προς τη Θεία Ευχαριστία της Εκκλησίας. Περιγράφεται η ευχαριστιακή σύναξη των «ψυχικών» (δηλ. των κοινών πιστών της Εκκλησίας) ως μια κενή τελετουργία, αποκομμένη από την αληθινή γνώση και τη σωτηρία. Ο άρτος και ο οίνος που οι ορθόδοξοι θεωρούσαν σώμα και αίμα Χριστού, για τους Γνωστικούς δεν ήταν παρά υλικοί συμβολισμοί χωρίς δύναμη, εφόσον εκείνοι δεν παραδέχονταν ότι ο Χριστός είχε πραγματικά σάρκα και αίμα (δοκητισμός).
Οι Γνωστικοί απείχαν από την Ευχαριστία και την προσευχή, όπως παρατηρεί και ο άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας. Από την πλευρά των Γνωστικών, πράγματι, το να λατρεύεις το υλικό στοιχείο ισοδυναμούσε με πνευματική πλάνη.
Σωτηρία και Μαρτύριο στα Γνωστικά Απόκρυφα
Ο υλικός κόσμος θεωρούνταν από τους Γνωστικούς ως φυλακή που έφτιαξε ένας κατώτερος, ατελής θεός (Δημιουργός), και η ψυχή του ανθρώπου ως θείος σπινθήρας παγιδευμένος στην ύλη. Επομένως, τα εξωτερικά μέσα (ύλη νερού, άρτου, οίνου, ή και ηθικοί κανόνες) δεν μπορούν να σώσουν, αυτό που χρειάζεται είναι η αφύπνιση: να θυμηθεί η ψυχή την ουράνια καταγωγή της και να λάβει το φως της αληθινής γνώσης για τον Θεό πέρα από τον κόσμο της ύλης.
Στην Μαρτυρία της Αλήθειας, ο συγγραφέας ειρωνεύεται τους ορθόδοξους μάρτυρες που θυσιάζουν τη ζωή τους από πίστη. Υπονοεί ότι το να παραδοθεί κανείς σε θάνατο (όπως ο επίσκοπος Πολύκαρπος ή άλλοι μάρτυρες) χωρίς να έχει τη γνώση της αλήθειας είναι μάταιο – είναι σαν ένας τυφλός ζήλος που δεν σώζει την ψυχή. Αντίθετα, οι Γνωστικοί πολλές φορές αποκήρυξαν το μαρτύριο ως περιττό ή ακόμα και ως εξαπάτηση του Δημιουργού.
Βιβλιογραφία
- ΦΕΙΔΑΣ ΒΛ., Εκκλησιαστική Ιστορία, ιδιωτική, τόμος 1ος , Αθήνα 2015.
- ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ Χ., Τα κείμενα του nag hamiiti.
- ΣΚΟΥΤΕΡΗΣ Κ., Ιστορία Δογμάτων, ιδιωτική, τόμος 1ος , Αθήνα 2004.
- ΜΟΣΧΟΣ Δ., Συνοπτική Ιστορία της Χριστιανικής Εκκλησίας: Η Πρώτη Χιλιετία, τ. 1ος, Ακρίτας, Αθήνα 2010.